Nazwa "turkus" pochodzi najprawdopodobniej od francuskiej nazwy Turcji – Tourquise, skąd pochodziły pierwsze kamienie pojawiające się w Europie.

Stara nazwa używana przez Pliniusza Starszego - kalait (gr. ładny kamień) jest obecnie praktycznie nie używana.
Turkus odkryło wiele starożytnych kultur od Starożytnego Egiptu, Azteków, przez Persję, Mezopotamię aż po Chiny. W Europie znany od 14 stulecia.

 

Rys historyczny

 

XX w.p.n.e - W Egicie władcy XII dynastii (ok. 2133 ok. 1786 p.n.e.) podbili Nubię do drugiej katarakty, a w celu eksploatacji kopalń miedzi i turkusów na Synaju utrzymywali tam liczne posterunki wojskowe. Inna nazwa półwyspu to Kraj Turkusów.

 

q

Zdobienia uzdy inkrustowane turkusami z czasów wschodniej dynasti Szang. Ok. XV w.p.n.e

 

 

XVI w.p.n.e. - Najstarszy znaleziony warsztat szlifierski turkusu w Erlitou w prowincji Henan. Pochodzi z czasów dynastii Xia (około 2100-1600 p.n.e.)
Warsztat o powierzchni około 1000 m.kw. działał przez 200 lat i wyrabiał ozdoby dla cesarskiej rodziny. Szlifowano w nim turkus i wytwarzano z niego ozdoby. Wykonano w nim olbrzymią ilość przedmiotów z turkusu które znaleziono w 2002 r. w ruinach cesarskiego pałacu. Pośród ponad 2000 innych przedmiotów był turkusowy smok długości 70 centymetrów.
W warsztacie znaleziono wiele nie obrobionych turkusów i rozpoczęte prace na różnym etapie ukończenia. Pomoże to poznać starożytne metody obróbki kamieni.

 

 

turkusowy hak

fot. PericlesofAthens , Licencja: GNU

Turkusowy hak z brązu inkrustowany turkusem i złotem z epoki Wschodniej dynasti Zhou. III w.p.n.e.

 


VI roku p.n.e. - Najwcześniejsze użycie turkusu w Ameryce Środkowej. Znaleziono fragmenty turkusu z tego okresu w pochówkach w pobliżu Mezcali, w stanie Guerrero.

 

I w.n.e. - Okolice Chalchihuites w stanie Zacatecas stały się pierwszym regionem w Mezoameryce, gdzie obrabiano wielkie ilości turkusów w połowie okresu klasycznego (100-900 roku n.e.)

 

X w. - Aztekowie bardzo cenili turkus i był on często używany do ozdabiania masek, noży i tarcz. Stąd duży popyt na ten minerał. Już w X w. rozwineła się tam dobrze funkcjonującą społeczność o zorganizowanej strukturze politycznej i ekonomicznej. Działo się to w okolicach Chaco Canyon. Obróbka turkusu wydobywanego z pobliskich złóż Cerrillos rozwijana była na skalę wręcz przemysłową.
Kopano płytkie jamy, po ich powiększeniu rozpalano ogniska w kamieniołomie i ogrzewano skały. Po spryskaniu wodą pękały i odsłaniały złoża turkusu.
Znaleziono w tym rejonie wyrobów kilkaset tysięcy fragmentów wyrobów turkusowych, często często były wykonywanych według ujednoliconych wzorów.Kamienie przeznaczone do mozaik posiadały też ustalone wymiary, co zapewne bardzo ułatwiało ich tworzenie. Wiele wyrobów było eksportowanych. Chaco Canyon utraciło monopol na obróbkę turkusem dopiero w XII wieku.

 

XVII w. - Ślady ekstensywnej obróbki turkusu w okolicach Alta Visa, gdzie zaczęto importować w ogromnych ilościach nie obrobiony jeszcze turkus.

 

XII w. - stara historia o Reczungpie (ur. 1083, zm. 1161), ucznia Milarepy, mistrzu buddyzmu Diamentowej Drogi tybetańskiego szkoły Kagyu:

"Pewnego razu Reczungpa otrzymał w darze od pary starszych ludzi niezwykle piękny i cenny turkus.
Zobaczyła to Laczi, córka księcia, i klejnot bardzo jej się spodobał. Powstało w niej silne przywiązanie do kamienia i pragnienie posiadania go, miała nadzieję, że Reczungpa podaruje go jej.
Wówczas Milarepa pojawił się pod postacią żebraka w zamku i poprosił Reczungpę o jałmużnę. Kiedy Laczi dowiedziała się, że Reczungpa dał ów cenny klejnot żebrakowi, wpadła w gniew, nawymyślała joginowi i bardzo źle się z nim obeszła. Jej zachowanie spowodowało, że Reczungpa postanowił powrócić do swojego nauczyciela. Powiedział: "Popełniłem wielki błąd. Porzuciłem góry i udałem się do miasta. Opuściłem mojego nauczyciela i zamieszkałem u światowego władcy. Zdjąłem moje bawełniane szaty i zacząłem ubierać się jak bogaci ludzie. Odszedłem od moich braci i sióstr w Dharmie i spędzałem czas w towarzystwie ministrów i urzędników. Nigdy więcej nie popełnię już tych błędów."

 

 

 

 

pieczęć z turkusu

Fot. PHGCOM Licencja: Domena Publiczna

Pięczęć Kalifa Al-Mustadiego z turkusowego szkła - XII w.

 

 

XIII w. - wielki okres kopalnictwa turkusu w Ameryce.

Wzrastające zapotrzebowanie spowodowało poszukiwanie nowych złóż. Turkus przestał być wyrobem tylko dla elity, zaczęli go nosić także zwykli ludzie, a to wymagało większych ilości surowca. W tym czasie zaczęto eksploatować złóża na pustyni Mojave, w dalszym ciągu jeszcze trwało wydobycie w Cerrillos, znane były też inne złoża.

Szlaki handlowe:
Drogą morską:

- Minerały załadowywano na statki w Casas Grandes skąd transportując towar wzdłuż wybrzeża zaopatrywano całą uwczesną Amerykę. Państwa rozwijące się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku bogaciły się na handlu turkusami.

Szlaki lądowe:
- Wzdłuż wschodniego skraju Sierra Madre Occidental przez pustynie i dzikie tereny przez Środkowy Meksyk.
- Z Środkowego Meksyku na wyżyny Gwatemali (oprócz turkusów transportowano nim jadeit).
- Od Środkowego Meksyku do Xoconusco, skąd przywożono ziarna kakaowca.

turkusowe maski

 

 

 

fot. Simon Burchell, AndonicO, ease, Licencja: GNU, CC, Domena publczna

Azteckie turkusowe maski, V w.

 

 

22 kwietnia 1519 - Hernán Cortés przewodzący wprawie do Ameryki zszedł na ląd. Montezuma przywitał go insygniami Quetzalacoatl’a: maską w formie wijącego się węża, wyłożoną turkusową mozaiką, płaszczem i mitrą. Był to początek upadku kultury Azteków.
Konkwistadorzy otrzymali też od Monteumy:
- zwierciadło, jakie tancerze zawieszają sobie na plecach, będące "mozaiką z turkusów, turkusami inkrustowane i turkusami nabijane"
- jeden miotacz oszczepów ozdobiony turkusami: "cały z turkusów, z głowami wężów"
- laskę w kształcie węża ozdobiona mozaiką z turkusów

 

 

 

 

szkatółka

fot: shakko Licencja: CC

Turecka srebrna skrzynka zdobiona turkusami. 1612 r.

 

 

kopalnia turkusu

Licencja: Domena Publiczna

Kopalnia turkusu w Afganistanie. 1909 r.

 

 

1911 r. - Naukowcy stwierdzili pod mikroskopem kryptokrystaliczną budowę turkusu. Wcześniej myślano, że ma strukturę bezpostaciową.